ปฐมเทศนาและปฐมสาวก
พระมหาบุรุษได้บำเพ็ญเพียรทางใจ จนได้บรรลุธรรมพิเศษคืออริยสัจ ๔ ณ ภายใต้
ต้นอัสสัตถะ ซึ่งต่อมาเรียกว่า ต้นพระศรีมหาโพธิ์ ใกล้ริมฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา ในตำบล
อุรุเวลาเสนานิคม แคว้นมคธ เมื่อพระองค์ได้ตรัสรู้แล้ว ก็ได้ประทับนั่งเสวยวิมุตติสุขในสถานที่
ต่าง ๆ รวม ๗ สัปดาห์ เรียกว่า สัตตมหาสถาน คือ
สัปดาห์ที่ ๑ ประทับบนรัตนบัลลังก์ใต้ต้นพระศรีมหาโพธิ์ เมื่อระหว่างประทับอยู่
ภายใต้ร่มพระศรีมหาโพธิ์นั้น ทรงพิจารณาปฏิจจสมุปบาทตลอดยาม ๓ แห่งราตรีแล้ว ทรงเปล่ง
พระอุทานในยามละครั้ง ดังนี้
ในปฐมยามว่า เมื่อใด ธรรมทั้งหลายปรากฏแก่พราหมณ์ผู้มีเพียรเพ่งอยู่ เมื่อนั้น
ความสงสัยของพราหมณ์นั้นย่อมสิ้นไป เพราะมารู้แจ้งว่าเกิดแต่เหตุ

ในมัชฌิมยามว่า เมื่อใด ธรรมทั้งหลายปรากฏแก่พราหมณ์ผู้มีเพียรเพ่งอยู่ เมื่อนั้น
ความสงสัยทั้งปวงของพราหมณ์นั้นย่อมสิ้นไป เพราะมารู้ความสิ้นแห่งปัจจัยทั้งหลาย ว่าเป็น
เหตุสิ้นแห่งผลทั้งหลายด้วย
ในปัจฉิมยามว่า เมื่อใด ธรรมทั้งหลายปรากฏแก่พราหมณ์ผู้มีเพียรเพ่งอยู่ เมื่อนั้น
พราหมณ์นั้นย่อมกำจัดมารและเสนามารเสียได้ ดุจพระอาทิตย์อุทัยกำจัดความมืดทำอากาศ
ให้สว่างฉะนั้น
สัปดาห์ที่ ๒ ครั้นล่วง ๗ วันแล้ว พระองค์เสด็จลงจากรัตนบัลลังก์ ไปประทับทางทิศ
อีสานแห่งพระศรีมหาโพธิ์ ยืนจ้องพระเนตรดูต้นพระศรีมหาโพธิ์ โดยมิได้กระพริบพระเนตร
ตลอด ๗ วัน สถานที่นั้นจึงได้นามว่า อนิมิสเจดีย์

สัปดาห์ที่ ๓ ครั้นล่วง ๗ วัน เสด็จออกจากอนิมิสเจดีย์ มาหยุดในระหว่างต้นพระศรีมหาโพธิ์กับอนิมิสเจดีย์ ทรงเนรมิตที่จงกรมขึ้น เสด็จจงกรมอยู่ที่นี้เป็นเวลา ๗ วันสถานที่นั้นจึงได้นามว่า รัตนจงกรมเจดีย

ที่มา : หนังสือหลักสูตรนักธรรมตรี

ครั้งนั้น มีพราหมณ์ผู้หนึ่งมีนิสัยเป็นหุหุกชาติ ชอบตวาดข่มขี่ผู้อื่นด้วยคำว่า “หึหึ”
เข้ามาเฝ้าทูลถามธรรมที่ทำบุคคลให้เป็นพราหมณ์ พระองค์ทรงยกเอาธรรมที่ทำบุคคลให้เป็น
สมณะในพระพุทธศาสนาแต่ใช้โวหารเป็นพราหมณ์ว่า “พราหมณ์ผู้ใดมีบาปอันลอยเสียแล้ว
ไม่มีกิเลสเป็นเครื่องขู่คนอื่นว่า ‘หึ หึ’ ซึ่งนับว่าเป็นคำหยาบ ไม่มีกิเลสอันย้อมจิต สำรวมดี
ถึงที่สุดแห่งไตรเพท มีพรหมจรรย์อยู่จบแล้ว ไม่มีกิเลสเครื่องฟูแล้ว ควรเรียกว่า พราหมณ์”
สัปดาห์ที่ ๖ ครั้นล่วง ๗ วัน ก็เสด็จไปประทับอยู่ ณ ภายใต้ร่มไม้จิกซึ่งได้นามว่า
มุจลินท์ อันตั้งอยู่ทางทิศอาคเนย์แห่งต้นพระศรีมหาโพธิ ทรงเสวยวิมุตติสุข ณ ที่นั้นแล้ว
เปล่งอุทานว่า “ความสงัดเป็นสุขของผู้มีธรรมอันสงบอันได้สดับไว้ ยินดีอยู่ในที่สงัด รู้เห็น
ตามจริงอย่างไร ความไม่เบียดเบียนในสัตว์ทั้งหลาย ความปราศจากกำหนัด คือความ
ล่วงกามได้ ด้วยประการทั้งปวง เป็นสุขในโลก การทำอัสมิมานะคือความถือตัวตนให้หมด
ไปได้ เป็นสุขอย่างยิ่ง”
ตอนนี้ พระอรรถกถาจารย์แสดงว่า เมื่อพระองค์ประทับอยู่ที่นั้น ฝนตกพรำเจือกับ
ลมหนาวตลอด ๗ วัน พญานาคชื่อว่ามุจลินท์ ขึ้นมาวงขนดหางเป็น ๗ รอบ แผ่พังพานปก
พระองค์ไว้เพื่อมิให้ฝนและลมถูกต้องพระองค์ เมื่อฝนหายแล้วก็คลายขนดออก จำแลงเพศเป็น
มาณพมายืนเฝ้าพระองค์อยู่เฉพาะพระพักตร์
สัปดาห์ที่ ๗ ครั้นล่วง ๗ วัน เสด็จไปยังต้นไม้เกต (ราชายตนะ) ทางทิศทักษิณแห่ง
ต้นพระศรีมหาโพธิ์ เสวยวิมุตติสุขอยู่ที่นั้น ๗ วัน ครั้งนั้น มีพาณิช ๒ คนพี่น้อง ชื่อว่า
ตปุสสะและภัลลิกะ เดินทางมาแต่อุกกลชนบท ได้เห็นพระศาสดาเข้า จึงพร้อมใจกันนำข้าว
สัตตุผงสัตตุก้อนซึ่งเป็นเสบียงของคนเดินทางเข้าไปถวาย แล้วจึงยืนอยู่ ณ ส่วนข้างหนึ่ง พระองค์
ทรงรับและเสวยเสร็จแล้ว พาณิชทั้ง ๒ คนพี่น้องก็แสดงตนเป็นอุบาสก ขอถึงพระพุทธกับ
พระธรรม ทั้ง ๒ ว่าเป็นที่พึ่งที่ระลึก นับว่าเป็นปฐมอุบาสกผู้ถึงรัตนะทั้ง ๒ คือพระพุทธและ
พระธรรมในพระพุทธศาสนา เรียกว่า เทววาจิกอุบาสก ก่อนอุบาสกทั้ง ๒ จะกลับไป ได้ทูล
ขอปูชนียวัตถุเพื่ออภิวาทบูชาในกาลต่อไป พระองค์ทรงยกพระหัตถ์ปรามาส (ลูบ) พระเศียร

พระเกศธาตุ ๘ เส้น ได้ติดพระหัตถ์ลงมา จึงทรงประทานพระเกศธาตุทั้ง ๘ เส้นแก่อุบาสก
ทั้ง ๒ นั้นไป

ที่มา : หนังสือหลักสูตรนักธรรมตรี

บุคคลที่เปรียบด้วยดอกบัว ๔ เหล่า เมื่อประทับอยู่ใต้ต้นราชายตนะสิ้น ๗ วันแล้ว จึงเสด็จกลับไปสู่ต้นอชปาลนิโครธอีก ทรงพิจารณาถึงธรรมที่พระองค์ได้ตรัสรู้แล้วว่าเป็นธรรมละเอียดสุขุมคัมภีรภาพยิ่ง ยากที่สัตว์ ผู้ยังติดอยู่ในกามจะรู้ตามได้ ก็ทรงปลงพระทัยในอันจะทรงสั่งสอนธรรมโปรดเวไนยสัตว์ ตอนนี้ พระอรรถกถาจารย์แสดงว่า ท้าวสหัมบดีพรหมทราบข้อปริวิตกของพระองค์ จึงลงมาทูลอาราธนาให้แสดงธรรม โดยอ้างว่าสัตว์ที่มีกิเลสเบาบางอาจรู้ธรรมที่ทรงแสดงนั้นก็มี พระศาสดาทรงเห็นตามด้วย จึงรับคำอาราธนาของท้าวสหัมบดีพรหมนั้น พระองค์ทรงอาศัยพระกรุณาในเวไนยสัตว์ จึงทรงพิจารณาอีกว่าจะมีผู้รู้ถึงธรรม

ที่ ตรัสรู้นั้นหรือไม่ ก็ทรงทราบอุปนิสัยเวไนยสัตว์ว่ามีอุปนิสัยต่าง ๆ กันเป็น ๔ จำพวก คือ

๑. อุคฆคิตัญญู ผู้สามารถจะตรัสรู้ตามได้ฉับพลัน คือผู้มีอินทรีย์กล้า เป็นผู้ที่พึง สอนให้รู้ได้ง่าย รู้ธรรมพิเศษได้ฉับพลัน เปรียบเหมือนดอกบัวอันอยู่เหนือน้ำ คอยรัศมี พระอาทิตย์อยู่ จะบาน ณ วันนี้ ๒. วิปจิตัญญู ผู้จะตรัสรู้ตามเมื่อได้รับคำแนะนำในโอกาสต่อไป คือผู้มีคุณสมบัติ เช่นนั้นพอปานกลาง ได้อบรมในปฏิปทาอันเป็นเบื้องต้น จนมีนิสัยแก่กล้าก็สามารถจะบรรลุ ธรรมพิเศษได้ดุจเดียวกัน เปรียบเหมือนดอกบัวอันตั้งอยู่เสมอน้ำ จะบาน ณ วันพรุ่งนี้ ๓. เนยยะ ผู้ตั้งใจเพียรพยายามปฏิบัติตามโอวาท ก็มีโอกาสจะตรัสรู้ได้ คือผู้มี คุณสมบัติเช่นนั้นแต่ยังอ่อน หรือหาอุปนิสัยมิได้เลย ก็ยังควรได้รับคำแนะนำในธรรมเบื้องต้น ไปก่อน เพื่อบำรุงอุปนิสัย เปรียบเหมือนดอกบัวยังไม่ขึ้นจากน้ำยังตั้งอยู่ภายในน้ำ จักบาน ณ วันต่อ ๆ ไป

๔. ปทปรมะ ผู้ยากที่จะสั่งสอน คือผู้ที่ไม่ใช่เวไนยสัตว์ ไม่สามารถรับคำแนะนำ สั่งสอนได้ เปรียบเหมือนดอกบัวที่ยังจมอยู่ในโคลนตม ย่อมเป็นภักษาแห่งปลาและเต่า โปรดปัญจวัคคีย์ ครั้นพระองค์ทรงอธิษฐานในพระหฤทัยเพื่อจะทรงแสดงธรรมเช่นนั้นแล้ว ทรงพิจารณา ถึงบุคคลผู้สมควรจะรับฟังธรรมเทศนาเป็นปฐม ทรงปรารภถึงอาฬารดาบสกาลามโคตรและ อุททกดาบสรามบุตร ผู้ซึ่งเคยเป็นอาจารย์สั่งสอนลัทธิในกาลก่อน แต่ปรากฏว่าอาจารย์ทั้ง ๒ นั้น สิ้นชีพแล้ว ภายหลังทรงระลึกถึงปัญจวัคคีย์ผู้มีอุปการะแก่พระองค์มาก่อน ได้อุปฐาก

พระองค์สมัยเมื่อทรงบำเพ็ญทุกกรกิริยา ซึ่งในเวลานี้ได้หลีกไปอยู่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน แขวง
เมืองพาราณสี จึงตกลงพระหฤทัยว่าจะแสดงธรรมแก่ปัญจวัคคีย์
จากนั้น พระองค์ก็เสด็จออกจากต้นไม้อชปาลนิโครธ ในเวลาเช้าขึ้น ๑๔ ค่ำ เดือน
อาสาฬหมาส (เดือน ๘) ทรงดำเนินไปโดยมรรคาที่จะไปสู่เมืองพาราณสีอันเป็นนครหลวงแห่ง
กาสีชนบท ครั้นเสด็จถึงระหว่างแม่น้ำคยากับต้นพระศรีมหาโพธิ์ต่อกัน ทรงพบอุปกาชีวกผู้หนึ่ง
เดินสวนทางมา ครั้นอุปกาชีวกเห็นพระฉวีวรรณของพระองค์ผุดผ่อง นึกประหลาดใจ จึงถามว่า
ใครเป็นศาสดาของท่าน พระองค์จึงตรัสตอบว่าพระองค์เป็นสยัมภู ผู้ตรัสรู้เอง ไม่มีใครเป็น
ครูอาจารย์ อุปกาชีวกไม่เชื่อสั่นศีรษะแล้วหลีกหนีไป พระองค์เสด็จไปโดยลำดับจนถึงป่า
อิสิปตนมฤคทายวัน
ฝ่ายปัญจวัคคีย์ เมื่อเห็นพระศาสดาเสด็จมาแต่ไกล จึงปรึกษากันว่า พระสมณโคดม
คลายความเพียร เวียนมาเพื่อความมักมากเสียแล้ว พวกเราไม่พึงลุกขึ้นยืนรับบาตรจีวร แต่ว่า
จะพึงปูอาสนะไว้เท่านั้น ถ้าเธอปรารถนาก็นั่ง ครั้นพระองค์เข้ามาถึงแล้ว ก็พูดกับพระองค์
ด้วยโวหารที่ไม่เคารพ คือพูดออกพระนามและใช้คำว่าอาวุโส พระองค์ก็ห้ามเสีย โดยตรัสว่า
“เราได้บรรลุอมตธรรมแล้ว ท่านทั้งหลายจงฟังเถิด เราจักสั่งสอน ไม่ช้าเท่าไรท่านก็จักบรรลุ
อมตธรรมเป็นแท้” ปัญจวัคคีย์ไม่เชื่อกล่าวคัดค้าน พระองค์ทรงเตือน พวกเธอก็คัดค้านอยู่
นั่นเอง สิ้น ๒ – ๓ ครั้ง พระองค์จึงตรัสเตือนให้ระลึกถึงความหลังว่า “ท่านทั้งหลายจำได้อยู่
หรือ วาจาเช่นนี้เราเคยพูดกับท่านบ้างหรือ” ปัญจวัคคีย์นึกขึ้นได้ว่า พระวาจาเช่นนี้ ไม่เคย
ได้ยินเลย จึงยอมฟังธรรมอันพระองค์จะแสดงต่อไป

ที่มา : หนังสือหลักสูตรนักธรรมตรี

๑. สัมมาทิฏฐิ เห็นชอบ ๒. สัมมาสังกัปปะ ดำริชอบ
๓. สัมมาวาจา เจรจาชอบ ๔. สัมมากัมมันตะ การงานชอบ
๕. สัมมาอาชีวะ เลี้ยงชีพชอบ ๖. สัมมาวายามะ เพียรชอบ
๗. สัมมาสติ ระลึกชอบ ๘. สัมมาสมาธิ ตั้งใจชอบ
ซึ่งพระองค์ได้ตรัสรู้แล้วเป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความรู้ดี เพื่อพระนิพพาน แล้วทรงแสดง
อริยสัจ ๔ ได้แก่
๑. ทุกข์ คือ ความไม่สบายกาย ความไม่สบายใจ
๒. สมุทัย คือ เหตุให้เกิดทุกข์ ได้แก่ กามตัณหา ความอยากในอารมณ์อันน่าใคร่
ภวตัณหา ความอยากในความมีความเป็น วิภวตัณหา ความอยากในความไม่มีไม่เป็น
๓. นิโรธ คือ ความดับทุกข์ ได้แก่ ความดับตัณหาทั้ง ๓ นั้นเสีย
๔. มรรค คือ ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์ ได้แก่อริยมรรคมีองค์ ๘

ปฐมสาวก
เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงพระธรรมเทศนานั้นอยู่ ธรรมจักษุคือดวงตาเห็น
ธรรมอันปราศจากมลทิน ได้เกิดแก่ท่านโกณฑัญญะว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา
สิ่งนั้นทั้งหมดมีความดับเป็นธรรมดา” พระองค์ทรงทราบว่าท่านโกณฑัญญะได้เห็นธรรมแล้ว
จึงทรงเปล่งอุทานว่า “อัญญาสิ วตะ โภ โกณฑัญโญ, อัญญาสิ วตะ โภ โกณฑัญโญ
โกณฑัญญะได้รู้แล้วหนอ โกณฑัญญะได้รู้แล้วหนอ” คำว่า อัญญา จึงเป็น คำนำหน้าชื่อ
ของท่านโกณฑัญญะว่า อัญญาโกณฑัญญะ ตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา
เมื่อท่านโกณฑัญญะได้ดวงตาเห็นธรรมสิ้นความสงสัยแล้ว จึงทูลขออุปสมบทเป็น
พระภิกษุ พระองค์ก็ทรงประทานอุปสมบทให้ท่านโกณฑัญญะ เป็นภิกษุในพระธรรมวินัย ด้วย
พระวาจาว่า “เธอจงเป็นภิกษุมาเถิด ธรรมอันเรากล่าวดีแล้ว เธอจงประพฤติพรหมจรรย์
เพื่อทำที่สุดทุกข์โดยชอบเถิด” ด้วยพระวาจาเพียงเท่านี้ ท่านโกณฑัญญะก็ได้สำเร็จเป็นพระ
ภิกษุในพระพุทธศาสนา
การอุปสมบทด้วยวิธีนี้เรียกว่า เอหิภิกขุอุปสัมปทา แปลว่า อุปสมบทด้วยทรง
อนุญาตให้เป็นภิกษุมา พระอัญญาโกณฑัญญะจึงเป็นพระสงฆ์รูปแรก เป็นพระสาวกรูปแรก
ในพระพุทธศาสนา พระรัตนตรัย คือ พระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์ ได้เกิดขึ้น
บริบูรณ์ ในโลกนับแต่นั้นมา
ในปีนั้น พระองค์ก็ทรงจำพรรษาที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ทรงสั่งสอนบรรพชิตที่เหลือ
นั้นด้วยปกิณณกเทศนาตามสมควรแก่อัธยาศัย ต่อมา ท่านวัปปะกับท่านภิททิยะได้ดวงตา
เห็นธรรม ก็ทูลขออุปสมบท พระองค์ก็ทรงประทานอุปสมบทเช่นเดียวกับพระอัญญาโกณฑัญญะ

ต่อมา ท่านมหานามะกับท่านอัสสชิก็ได้ดวงตาเห็นธรรม และทูลขออุปสมบท พระองค์ก็ทรง
ประทานให้ด้วยเอหิภุกขุอุปสัมปทา
ทรงแสดงอนัตตลักขณสูตร
ครั้นพระปัญจวัคคีย์มีอินทรีย์แก่กล้า สมควรจะสดับพระธรรมเทศนาเพื่อวิมุตติเบื้อง
สูงขึ้นไปแล้ว ครั้นถึงวันแรม ๕ ค่ำ เดือนอาสาฬหะ พระองค์จึงทรงแสดงพระธรรมเทศนาชื่อ
อนัตตลักขณสูตร มีใจความว่า “ภิกษุทั้งหลาย รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ
ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ไม่ใช่ตัว ไม่ใช่ตน ไม่เป็นไปตามปรารถนา เป็นไปเพื่อ
ความป่วยไข้ ไม่ควรจะยึดมั่นถือมั่น” เมื่อพระปัญจวัคคีย์สดับพระธรรมเทศนาพิจารณาตาม
ภูมิธรรมเทศนานั้นแล้ว จิตก็พ้นจากอาสวะ ไม่ถือมั่นด้วยอุปาทาน ก็ได้บรรลุพระอรหัต สำเร็จ
เป็นพระอรหันต์
ครั้งนั้น พระอรหันต์เกิดขึ้นแล้วในโลก ๖ รูป คือ พระศาสดาสัมมาพุทธเจ้า
และพระปัญจวัคคีย์
๓๑

ที่มา : หนังสือหลักสูตรนักธรรมตรี